Ünite 1, Patent Yazımının Temelleri: Patentler, Bölüm 1

1. Patentlere Kapsamlı Genel Bakış

Patent, bir buluşu korumak için devlet tarafından verilen sınırlı bir münhasır haktır. Tarihsel olarak hükümdarlar, ortada gerçek bir buluş olup olmadığına bakılmaksızın neredeyse her türlü mal veya hizmet için patent veriyorlardı. Örneğin, bir hükümdar sadık bir müttefikine tuz için patent verebilirdi. Günümüzde hükümetler patentlerin kapsamını yalnızca buluşları kapsayacak şekilde daraltmıştır. Venedik Cumhuriyeti, en eski modern patent sistemlerinden birine öncülük etmiştir. Başlangıçta bir patentin süresi, tipik bir çıraklık süresinin iki katı olan 14 yıl olarak belirlenmişti. Bu süre daha sonra tescil tarihinden itibaren 17 yıla çıkarıldı. Bugün çoğu ülkede standart patent koruma süresi, başvurunun yapıldığı tarihten itibaren 20 yıldır.

1.1 Patent Nedir?

Bir patent tipik olarak patent sahibine, patent istemlerinde tanımlanan herhangi bir ürünü veya süreci kimin üretebileceğini, kullanabileceğini, satabileceğini, satışa sunabileceğini veya ithal edebileceğini kontrol etme konusunda münhasır hak sağlar. Patent istemleri (claims), korunan buluşun kapsamını tanımlayan yapılandırılmış ifadelerdir. Bir patentin verilebilmesi için buluşun genel olarak yeni olması, önceki teknik ışığında bir buluş basamağı içermesi (aşikar olmaması) ve sanayiye uygulanabilir olması gerekir. “Önceki teknik” (prior art) terimi, patent başvurusunun yapıldığı tarihte kamuya açık olan tüm bilgileri ifade eder.

Bu kriterlere ek olarak, bir patent elde etmek için yerine getirilmesi gereken başka yasal gereklilikler de vardır. Örneğin, buluşun konusu geçerli yasalara göre patent koruması için uygun olmalı ve patent başvurusu buluşu yeterince açık ve tam bir şekilde açıklamalıdır.

Profesyonel İpucu
Değerli bir ürüne veya teknolojiye yol açabilecek herhangi bir önemli araştırma bulgusunu kamuya açıklamadan önce bir patent başvurusu yapmak çok önemlidir. Bu durum, akademik çalışmaların erken yayınlanmasının genellikle en önemli öncelik olduğu araştırma kurumları için özellikle önemlidir.

Bir araştırma makalesinin bir dergide yayınlanmasının veya bir konferansta sunulmasının, koruma talep edilen yargı bölgelerinde bir patent başvurusunun yeniliğini (novelty) zedelemesini önlemek için akademik kurumlar dahili bir yayın onay süreci uygulayabilir. Bu süreç, patent başvuru gerekliliklerine uyumu sağlamak için araştırmacıların dergilere ve konferanslara gönderdiklerini inceler.

Birçok ülkede patentler, bir patent uzmanının başvuruyu kapsamlı bir şekilde değerlendirdiği esastan inceleme (substantive examination) sistemleri aracılığıyla verilir. Bu sürecin bir parçası olarak uzman, buluşun alanda yasal olarak yeterli bir ilerlemeyi temsil edip etmediğini değerlendirmek için istemleri ilgili önceki teknikle karşılaştırır.

Bazı ülkeler, esastan inceleme yapılmaksızın belirli şekli gerekliliklerin yerine getirilmesi üzerine patentin verildiği tescile dayalı (şekli incelemeli) patent sistemleri işletmektedir. Bu tür sistemlerde, patentin önceki tekniğe göre geçerliliği, patent bir mahkeme önünde itiraza uğramadıkça değerlendirilmez.

Bir patent, başarılı bir şekilde itiraz edilip iptal edilene kadar tescil edildiği andan itibaren geçerli kabul edilir (karine). Tersine, yenilikten yoksun olması veya diğer yasal gereklilikleri karşılamaması durumunda bir patent geçersiz bulunabilir. Birçok yargı bölgesinde patentler, özellikle esastan incelemenin ardından verilmişlerse, aksi kanıtlanmadıkça geçerli kabul edilir.

Dünya çapındaki patent yasaları genellikle çeşitli buluş türleri için koruma sağlar. Çoğu patent sistemi, doğası ne olursa olsun tüm buluşlar için eşit muamele sağlamayı amaçlamaktadır. İnsanlar patentlerden bahsettiklerinde, genellikle Amerika Birleşik Devletleri'nde "faydalı patentler" (utility patents) olarak bilinen "buluş patentlerini" (patents of invention) kastederler. Bu patentler, makineler, süreçler, kimyasal bileşimler ve faydalarından değer elde eden diğer inovasyonlar gibi buluşları korur.

Bazı ülkeler ayrıca, inovasyon patentleri, faydalı inovasyonlar veya kısa vadeli patentler olarak da adlandırılan faydalı model (utility model) tescilleri aracılığıyla belirli buluş türleri için koruma sunar. Bir faydalı modeli tescil ettirmenin gereklilikleri, bir buluş patenti elde etmenin gerekliliklerinden genellikle daha az katıdır.

Bir faydalı model başvurusu hazırlamak için gereken beceri ve bilgi, bir patent başvurusu hazırlamak için gerekenlerle karşılaştırılabilir olduğundan, bu kılavuz faydalı model tescilleri için de geçerlidir.

Uygulamada faydalı modeller genellikle, bir buluş patentinin gerekliliklerini karşılamayan (örneğin buluş basamağından yoksun olan) artan/geliştirici inovasyonları (incremental innovations) korumak için kullanılır. Faydalı modellerin koruma süresi tipik olarak standart patentlerden çok daha kısadır.

Bazı yargı bölgelerinde patent ofisleri, tescilden önce faydalı model başvurularının esastan incelemesini yapmazlar. Sonuç olarak, verilen hakların kesin kapsamı ve uygulanabilirliği, patent sahibi ile başka bir taraf arasında bir anlaşmazlık çıkana kadar belirsiz kalabilir. Ek olarak, belirli ülkelerde faydalı model koruması yalnızca belirli teknolojik alanlar için mevcuttur ve süreçlerden (yöntemlerden) ziyade ürünlerle sınırlıdır.

1.2 Neler Patentin Konusu Olabilir?

20 Ağustos 2002 tarihinde verilen ve “Elektro-Adsorpsiyonlu Soğutucu: Mikroelektronikten Geleneksel İklimlendirmeye Kadar Uygulamaları Olan Minyatürleştirilmiş Bir Soğutma Döngüsü” başlıklı 6,434,955 B1 numaralı ABD Patentini inceleyelim.

Özet:
Absorpsiyonlu ve termoelektrik soğutma cihazlarını ortakyaşam (simbiyotik) olarak birleştiren yeni bir modüler ve minyatür soğutucu önerilmektedir. Her bir döngünün ayrı ayrı görünüşte düşük olan verimliliğinin üstesinden, bunların birleştirilmesiyle gelinir. Bu elektro-adsorpsiyonlu soğutucu yalnızca mevcut teknolojileri içerir. Hareketli parçalardan arınmış ve zararsız malzemelerden oluşurken, yüksek verimlilikle yüksek soğutma yoğunluklarına ulaşabilir. Etkili fiziksel süreçler, hacimsel etkilerden ziyade temel olarak yüzey etkileridir veya akışkan akışından ziyade elektron içerir. Ölçeğe karşı bu duyarsızlık, kişisel bilgisayarları ve diğer mikroelektronik cihazları soğutmaktan otomotiv ve oda iklimlendirmesine kadar uzanan alanlarda umut verici uygulamalar yaratır.

Patent uzmanı nihayetinde buluşun patentlenebilir olduğuna karar vermiş olsa da, yaklaşık 15 önceki teknik referansını incelemiş ve bunlardan 2'sini ilk dosyalanan başvurunun istemlerini reddetmek için kullanmıştır. Verilen patent iki set halinde 19 istem içerir: 11 cihaz isteminden oluşan bir set ve 7 yöntem isteminden oluşan ikinci bir set.

Patent Kategorileri

Şimdi genellikle patentlenen bazı yaygın buluş kategorilerini inceleyelim.

Mekanik Cihazlar ve İmalat Ürünleri
Mekanik cihazlar ve imalat ürünleri (articles of manufacture), patent hukuku tarafından korunan en geleneksel buluş türleri arasındadır. Sonuç olarak, bu alanlardaki önceki teknik (prior art) genellikle çok kapsamlı ve eskiye dayalı olabilir. Örneğin, özel buz hokeyi patenleriyle ilgili bir buluşu korumak isteyen modern bir patent başvuru sahibi, modern başvurudaki en az bir istemin önceki teknikle örtüştüğünü (reads on) göstermek için bir uzman tarafından 1860'lardan kalma bir patentin atıf olarak gösterilmesine şaşırmayabilir. Bir istem önceki teknik üzerinde okunduğunda (reads on), bu, önceki tekniğin istemi öngören bir konuyu ifşa ettiği anlamına gelir.

Süreçler ve Yöntemler
Buluşlar süreçler veya yöntemler şeklinde de olabilir. Bunların çoğu fiziksel cihazlarla yakından ilişkilidir. Bir patent başvuru sahibi yalnızca bir tür istem kullanmakla sınırlı değildir; bu nedenle, bir patent başvurusu hem aparat hem de yöntem istemleri içerebilir. Örneğin bir mucit, bitki özlerini filtrelemek ve saflaştırmak için hem yeni bir aparat hem de o aparatı kullanma yöntemi için patent koruması talep edebilir.

Kimyasal Bileşimler veya Bileşikler
Mucitler genellikle farmasötik, biyoteknoloji, malzeme bilimi ve petrokimya gibi alanlarda kimyasal bileşimler için patent koruması talep ederler. Dikkate değer bir tarihi örnek, baş ağrısını hafifletme yeteneğiyle bilinen bir kimyasal bileşik olan asetilsalisilik asit patentidir. Aslında, ilaç endüstrisindeki patentler genellikle bireysel bazda en karlı patentler arasındadır. Patent başvurularının herhangi bir kamuya açıklamadan önce yapılması gerektiğinden ve yeni ilaçlar için kapsamlı testler gerektiğinden, ilaç şirketlerinin henüz geliştirmenin erken aşamalarındayken çeşitli bileşikler için çok sayıda patent başvurusu yapması yaygındır. Sonuç olarak, başvuru sahibi daha sonra bileşiğin etkisiz veya güvensiz olduğunu belirleyebileceğinden, bu başvuruların çoğu tescilden önce nihayetinde terk edilir.

İzole Edilmiş ve Karakterize Edilmiş Moleküller
Birçok ülkede, işlevleri ve potansiyel faydaları açısından izole edilmiş ve karakterize edilmiş moleküller patent koruması için uygun olabilir.

Genetik Organizmalar / Gen Dizilimleri
Bazı ülkeler genetik organizmalar için patent koruması sunmaktadır. Geçerli olduğu yerlerde, bu tür buluşlar belirli bir işlevsel amaç ile ilişkilendirilmelidir. Ancak, tek başına bir işlev belirtilmeyen bir nükleik asit dizilimi patentlenebilir bir buluş olarak kabul edilmez. Bir genin bir diziliminin veya kısmi bir diziliminin, bir protein veya bir proteinin bir bölümünü üretmek için kullanıldığı durumlarda, hangi proteinin veya protein bölümünün üretildiğini ve o proteinin veya protein bölümünün hangi işlevi yerine getirdiğini açıkça belirtmek gerekir.

Genetik materyallerin patentlenebilirliği konusu tartışmalı olmaya devam etmektedir ve bazı ülkelerde bu materyaller patentlenebilir konu olarak kabul edilmemektedir. Doğada bulunan genetik dizilimleri talep eden bu tür yargı bölgelerindeki herhangi bir patent başvurusu, dizilimin doğanın bir ürünü olduğu gerekçesiyle reddedilebilir.

Profesyonel İpucu
Birçok ulusal patent yasası, insan veya hayvan vücudunun tedavi yöntemlerine ilişkin buluşlar için patent koruması verilmesine karşı yasaklar içerir. Bu nedenle, bilinen farmasötiklerin yeni kullanımları için veya yeni bileşikler kullanarak tıbbi durumları tedavi etme yöntemleri için istemler hazırlarken bu kısıtlamaları dikkatlice göz önünde bulundurmak önemlidir.

Bilgisayar Programları
Bilgisayar programlarının ne ölçüde patentlenebilir kabul edilmesi gerektiği konusunda önemli bir tartışma olmuştur. Farklı ülkeler bu konuya çeşitli yaklaşımlar benimsemiştir. Birçok yargı bölgesinde, bir programlama veya makine dilinde yazılmış bilgisayar programlarının kendisi (per se) patentlenebilir değildir. Ancak, yazılım tabanlı (software-implemented) bir buluş, teknik bir soruna teknik bir çözüm sağlıyorsa (örneğin, bir bilgisayar programının yürütülmesi yoluyla belirli bir teknik sonuca ulaşmak için bir sistem, yöntem veya aparat formunda) patentlenebilir konu olarak değerlendirilebilir. Bazı ülkelerde, bir bilgisayar programı yararlı bir işlevi yeni ve aşikar olmayan bir şekilde (örneğin, programın verileri daha verimli ve hızlı işlemesini sağlayarak) uyguluyorsa patentlenebilir de olabilir.

Bu kılavuz, yazılım tabanlı buluşların patentlenebilir olduğu, ancak salt matematiksel algoritmaların veya denklemlerin patentlenemeyeceği varsayımıyla ilerleyecektir.

Geliştirmeler (İyileştirmeler)
Patentlerin çoğunluğu, önceki buluşlar üzerinde iyileştirmeleri temsil eden buluşlara yöneliktir. Bir geliştirme patenti (improvement patent), daha önceki bir buluşa kıyasla artırılmış veya geliştirilmiş bir etki iddia eden bir patenttir.

Örnek
Mucit A, ilaç şişelerini doldurmak için kullanılan bir aparatın patentine sahiptir. Daha sonra Mucit B'ye, Mucit A'nın makinesi üzerinde bir geliştirme oluşturan bir dolum aparatı için patent verilir. Mucit B'nin buluşu, yeni bir yöntem kullanarak şişeleri daha hızlı ve daha az dökülmeyle doldurur.

Mucit B geliştirilmiş makine üzerinde bir patente sahip olsa bile, A patentinin istemlerinin kapsamına giriyorsa buluşunu Mucit A'nın izni olmadan kullanamayabilir. Bu gibi durumlarda rıza, genellikle her iki tarafın da işbirliğinin ticari ve finansal faydalarını kabul ettiği lisanslama müzakereleri yoluyla elde edilir. (Nihayetinde bir lisans anlaşmasına varılıp varılmayacağı ve lisans için hangi tarafın daha fazla ödeme yapacağı, ilgili müzakere pozisyonlarına ve davanın özel koşullarına bağlı olacaktır.)

Bu örnek bağlamında, patentlerin doğası gereği bölgesel (yöresel) olduğunu hatırlamak da önemlidir. Bu, Mucit A yalnızca Amerika Birleşik Devletleri'nde bir patent almışsa, Mucit B'nin geliştirilmiş makineyi diğer herhangi bir ülkede (Mucit B'nin buluşunun kapsamını kapsayan geçerli patentlerin bulunmaması koşuluyla) üretmekte ve satmakta özgür olduğu anlamına gelir.

Sıkça Sorulan Sorular

Bir patent tam olarak neyi korur?
Bir patent, soyut bir fikri veya yalnızca bir kavramı değil, bir soruna getirilen teknik çözümü korur. Patent sahibine, patentin verildiği ülke veya bölge sınırları içinde, iddia edilen buluşu belirli bir süre boyunca başkalarının yapmasını, kullanmasını, satmasını veya ithal etmesini engelleme hakkı verir.

Hangi tür buluşların patenti alınabilir?
Çoğu patent sistemi, buluşun yeni olması, buluş basamağı içermesi ve sanayiye uygulanabilir olması koşuluyla yeni ürünler, süreçler, makineler ve mevcut teknolojideki iyileştirmeler için koruma sağlar. Tamamen soyut fikirler, doğa olayları ve sadece sanatsal veya estetik nitelikteki eserler genel olarak patent korumasının dışında tutulur.

Yazılım ve bilgisayar programlarının patenti alınabilir mi?
Bu durum büyük ölçüde yargı bölgesine ve istemin nasıl yazıldığına bağlıdır. Çoğu patent ofisinde tek başına bir bilgisayar programı patentlenebilir konu olarak kabul edilmez, ancak bir makinenin performansını artırmak veya mühendislik bir sorunu çözmek gibi gerçek bir teknik etki yaratmak için yazılımı kullanan bir buluş genellikle korunabilir.

Patent ile faydalı model arasındaki fark nedir?
Faydalı model, tam bir patentin daha katı olan buluş basamağı gerekliliklerini karşılamayabilen daha küçük veya artan teknik iyileştirmeler için bazı ülkelerde mevcut olan daha hızlı ve genellikle daha ucuz bir koruma şeklidir. Faydalı modeller tipik olarak daha kısa bir koruma süresi sunar ve standart patentlere göre daha az titiz bir inceleme içerir.

Patent koruması genellikle ne kadar sürer?
Çoğu yargı bölgesinde, periyodik yenileme ücretlerinin ödenmesi koşuluyla, standart bir patent başvuru tarihinden itibaren 20 yıla kadar sürer. Bir buluşu nasıl koruyacağınıza karar vermeden önce, benzer bir teknolojinin zaten var olup olmadığını kontrol etmek faydalı olabilir; WOIPS Yenilik Araştırması, bir buluşu mevcut önceki teknikle karşılaştırmak ve temel benzerlikleri ve farklılıkları vurgulamak için yapay zekayı kullanır.

---

WIPO Sekreterliği, orijinal içeriğin dönüştürülmesi veya çevirisi ile ilgili hiçbir yükümlülük veya sorumluluk kabul etmez. Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü (WIPO) (2023). WIPO Patent Yazım Kılavuzu, İkinci baskı. Cenevre: WIPO. DOI: 10.34667/tind.44657